Monday, February 20, 2012

Kursi i kembimit valutor dhe faktoret qe ndikojne ne te




1.    Përkufizimi I normës së këmbimit
Çmimi I monedhës së një vendi I shprehur në njësi të monedhës së një vendi tjetër. Me fjalë të tjera, norma me të cilën një monedhë mund të shkëmbehet me një monedhë tjetër. Për shëmbull, sa më e lartë norma e këmbimit të euros me jen, aq më e vlerësuar është euroja dhe aq më I zhvlerësuar është jeni.
Në shumicën e gazetave dhe revistave financiare, monedhat e tjera shprehen në terma të dollarit, ndërsa dollari zakonisht krahasohet me jenin japonez, paundin britanik dhe euron.
Kemi normë reale këmbimi dhe normë nominale. 

Norma reale e këmbimit që shpreh raportin e fuqisë blerëse të dy valutave. Nëse në një ditë të caktuar kemi një normë të caktuar këmbimi, kjo nuk do të thotë që të njëjtat mallra dhe shërbime kanë të njëjtën kosto në të dy valutat. Kjo sepse inflacioni ndryshon nga njëri vend te tjetri. Normat e këmbimit reale maten duke rregulluar normat e këmbimit nominale me inflacionin në secilin vend. 

Norma nominale e këmbimit është norma e këmbimit me të cilën realizohen përditë transaksionet e këmbimit. Në ndryshimin e saj luan rol edhe inflacioni. 

2.      Modelet qe shpjegojne lidhjen e norms se kembimit valuator me faktorët që e përcaktojnë atë.
Modeli më I hershëm,modeli monetar supozon që norma e tashme e këmbimit valuator përcaktohet nga treguesit e tashëm themelorë makroekonomikë: oferta monetare dhe nivelet e prodhimit të të dy vendeve. Kur vlerat e këtyre treguesve kombinohen me pritjet e ardhme për normën e këmbimit, modeli na jep vlerën e sotme të kësaj norme.

Ky model është shumë I përdorur nga shtypi për të shpjeguar arsyet e lëvizjes së kurseve të këmbimit valuator. Ky model është popullor sepse ofron lidhje intuitive të kursit me variablat themelorë makroekonomikë dhe bazohet në një arsyetim makroekonomik standard.

Arsyetimet që qëndrojnë pas këtij modeli janë të thjeshta: norma e shkëmbimit përcaktohet nga nivelet relative të çmimeve të dy vendeve.  Nëse të mirat dhe shërbimet kushtojnë mesatarisht dy herë më shumë në Shqipëri sesa në një vend të huaj, atëherë 2 lekë do të jenë të barazvlefshëm me një njësi të monedhës së vendit tjetër. Kështu të mirat dhe shërbimet do të kenë të njëjtin çmim pavarësisht nëse blihen në Shqipëri apo në një vend tjetër.

Por çfarë përcakton nivelet relative të çmimeve në të dy vendet? Modeli monetar fokusohet në kërkesën dhe ofertën e parasë. Nëse oferta e parasë në Shqipëri ngrihet, ceteris paribus, niveli mesatar I çmimeve te ne do të tentojë të rritet. Meqë niveli I çmimeve në vendin tjetër nuk ndryshon, më shumë lekë do të duhen për të blerë monedhën tjetër. Kështu pra, kjo do të çonte në një zhvlerësim të lekut.

Përveç ofertës monetare, ky model thekson dhe rëndësinë e nivelit të prodhimit real sepse ky nivel ndikon në nivelin e çmimeve. Për shembull nëse niveli I prodhimit në Shqipëri rritet, dhe faktorët e tjerë nuk ndryshojnë, niveli mesatar I çmimeve në Shqipëri do të bjerë, duke prodhuar kështu një vlerësim të lekut. 

Gjithashtu dhe variablat makroekonomikë të së ardhmes kanë rëndësi sepse ato përcaktojnë pritshmëritë për kursin e këmbimit valuator në të ardhmen. Nëse modeli prêt që çmimi I euros në lek të jetë më I lartë në të ardhmën, ai do të rritet tani. E kundërta ndodh nëse pritet një zhvlerësim I euros.

Për të treguar efektin e secilit factor në kursin e këmbimit valuator, ne I morëm këto faktorë në analizë veçmas njëri-tjetrit. Por nëse duam të bëjmë një parashikim të normës së këmbimit valuator, ne duhet t’I marrim në konsideratë të gjithë këta faktorë njëherësh (pa mbajtur ndonjërin constant). Një parashikim I tillë realizohet duke përdorur modele statistikore ose duke kombinuar gjykimin me një model statistikor.

Në përgjithësi, përdorimi I këtij modeli për të parashikuar normat e këmbimit është I vështirë sepse analisti kurrë nuk e di me saktësi vlerën reale të variablave themelorë makroekonomikë të përmendur më sipër. Në çdo kohë, oferta monetare dhe niveli I prodhimit janë të vështirë për t’u njohur. Ata duhet të vlerësohen bazuar në të dhënat ekonomike në dispozicion. Për më tepër pritjet për normat e ardhshme janë dhe më të vështira për t’u vlerësuar, sepse  këto pritshmëri janë të vështira për t’u matur.

Synimi I analistit në modelin monetar është që të parashikojë më mirë se rivalët variablat themelorë, dhe këtë parashikim ta përdorë në vlerësimin e normës së këmbimit valuator.

Por edhe sikur t’I dimë vlerat e variablave themelore, është provuar se rrallëherë arrihet sukses në përcaktimin e saktë të vlerës së kursit të këmbimit. Kjo mund të arrihet mbase, në periudha hiperinflacioniste. Por kërkimet nuk kanë gjetur një lidhje të fortë mes variablave të sipërpërmendura dhe normës së këmbimit. Për më tepër, supozimi bazë I modelit doli I gabuar. Modeli supozon që nivelet e çmimeve lëvizin lirisht. Por përvoja ka treguar se ata lëvizin pak në krahasim me normat e këmbimit.

2.1.Modeli shmangës
Pasi u pa qartë se modeli monetar kishte dështuar, ekonomistët iu vunë punës për hartimin e modeleve të reja. Rudiger Dornbush zhvilloi një variant të modelit monetary të quajtur modeli tejkalues, në të cilin niveli mesatar I çmimeve supozohet të jetë fiks në periudhë afatshkurtër. Kështu reflektohet realiteti në të cilin shumë çmime nuk ndryshojnë shpesh. Efekti I këtij supozimi synon që të bëjë që norma e këmbimit të tejkalojë vlerën e saj afatgjatë si rezultat I një ndryshimi në variablat themelore. Megjithatë norma e këmbimit kthehet në vlerën e saj afatgjatë. Si përfundim edhe ky model dështoi në praktikë. Ekonomistët nuk mundën të gjenin lidhje të forta statistikore në mes variablave themelore dhe normës së këmbimit, lidhje e cila do të ekzistonte nëse modeli do të ishte I vërtetë.

2.2.Modeli I balancës së portofolit
Në këtë model, oferta dhe kërkesa për bono të huaja dhe vendase, bashkë dhe me ofertën dhe kërkesën për monedhë të huaj dhe vendase përcaktojnë normën e këmbimit. Testet e hershme me këtë model nuk ishin shume inkurajuese. Më vonë ekonomistët formuluan një version më të sofistikuar të këtij modeli. Në këtë variant investitorët supozoheshin se zgjedhin një portofol bonosh vendase dhe të huaja në një mënyrë racionale. Sipas këtij modeli, masa me të cilën investitorët kërkojnë të zëvendësojnë bonot vendase dhe të huaja varet nga disa faktorë si: shkalla e pranimit ose jot ë riskut, sat ë ndryshueshme kthimet e bonove janë dhe deri në ç’masë kthimet e bonove të ndryshme lëvizin së bashku. Fatkeqësisht edhe për këtë model nuk u gjet shumë mbështetje në praktikë.

3.      Lajmet ekonomike
Siç e pamë më lart, modelet e përmendur nuk ishin shumë të suksesshëm në vlerësimin e saktë të normës së këmbimit. Prapëseprapë, është e mundshme që lajmet rreth variablave themelorë të ndikojnë në normën e këmbimit edhe pse nga modelet e mësipërme nuk u gjet një lidhje e saktë mes vetë variablave themelorë dhe normës së këmbimit.

Lajmet rreth variablave themelore mund të përcaktohen si diferenca mes vlerës së pritur nga pjesëmarrësit e tregut dhe vlerave reale të këtyre ndryshoreve që njoftohen nga qeveria. Për shembull pjesëmarrësit e tregut bëjnë vlerësime rreth madhësisë së ofertës monetare, para se kjo vlerë të shpallet nga qeveria. Dhe këto vlerësime përkthehen në vendime për të blerë apo për të shitur monedhë. Si përfundim këto vendime ndikojnë në përcaktimin e normës korrente të këmbimit. Sapo qeveria lajmëron vlerat e variablave, pjesëmarrësit e tregut blejnë ose shesin monedhë meqë lajmi është I ndryshëm nga çfarë ata prisnin.

Vështirësia në testimin e kësaj pikëpamjeje qëndron në faktin se ekonomistët nuk dinë sesi t’I masin lajmet sepse ata nuk dinë si t’I masin pritshmëritë e tregut. Një zgjidhje është që të supozohet që pjesëmarrësit e tregut I formojnë pritshmëritë e tyre duke përdorur një metodë statistikore të quajtur regression linear. Duke përdorur regresionin linear, një econometrist mund të përcaktonte psh vlerën e ofertës monetare në Shqipëri për 20 vitet e fundit. Pasta jai mund t’I zbriste kësaj vlerat e pritura në ofertës monetare për çdo tremujor për 20 vite dhe kështu të gjeneronte një vlerë për lajmet në çdo tremujor. Edhe lajmet për ndryshoret e tjera mund të vlerësohen në këtë mënyrë.

Pasi e ka vlerësuar lajmin për çdo ndryshore në 20 vite, ekonometristi mund të kontrollojë nëse këto vlera e përcaktojnë nivelin e normës së këmbimit. Studimet e kryera në këtë formë tregojnë se lajmet rreth variablave makroekonomikë e përcaktojnë normën e këmbimit më mirë sesa tre modelet e përshkruara më lart.
Por ka dy problem në interpretimin e këtij rezultati.

Së pari ne nuk kemi një evidencë direkte nëse pjesëmarrësit e tregut I formojnë pritshmëritë e tyre me anë të modelit të regresionit linear.
Së dyti këta studiues përdorin vlera të ndryshoreve të dhëna nga qeveritë muaj, për të mos thënë vite pasi parashikimet janë bërë.

Për ta shmangur këtë problem, mund të merren vlerësimet paraprake të publikuara. Studimet kanë treguar se këto vlerësime e influencojnë normën e këmbimit vetëm në një periudhë shumë afatshkurtër. Efektet e tyre zhduken pas një ose dy ditësh nga data e publikimit. 

Deri tani ne pamë nëse variablat themelorë makroekonomikë mund të ndihmojnë në vlerësimin e normave të këmbimit korrente. Pamë se kjo është e vështirë të realizohet. Po a kanë aftësi këto variabla të parashikojnë normat e këmbimit për të ardhmen? Edhe për këtë çështje, duket se përgjigja është negative. Ekonomistët Riçard Miz dhe Kenet Rogov e kanë studiuar këtë çështje. Ata konsideruan modele ekonomikë të bazuar në variablat dhe modele statistikore të lidhjeve mes variablave themelore dhe normave të këmbimit që nuk përfshinin supozime. Ata kishin synim të vërenin aftësinë parashikuese të variablave për normën e këmbimit për një horizont kohor deri në një vit. Ata gjetën se madje dhe strategjia naïve e përdorimit të normave të sotme të këmbimit për të parashikuar normat e së ardhmes fitonte ndaj këtyre modeleve. 

Mbase nuk është gjetur ende modeli I dukur që arrin vlerësimin e normës së këmbimit nëpërmjet variablave themelore makroekonomikë. Por përvoja sugjeron të kundërtët, që do të thotë se përfundimi I arritur se modelet e bazuara në variablat makroekonomike dështojnë në parashikimin e normës së këmbimit. Për shembull, ndërsa kurset e këmbimit të monedhave të vendeve të Bashkimit Europian (para hyrjes së euros) ishin relativisht stabël, kjo nuk mund të thuhet për variablat e tyre makroekonomike që kishin diferenca të mëdha nga njëri vend te tjetri. 

Nga ana tjetër, sipas Engel&Ëest (2003) norma prezente e këmbimit valuator mund të parashikojë variablat e ardhshme themelore. Kështu, sipas tyre, mund të ekzistojë një model që të bazohet mbi vlerat prezente të variablave themelorë dhe që mund të arrijë të parashikojë normën korrente të këmbimit. 

4.      Mendimi alternative se normat e këmbimit përcaktohen nga ndjesitë e tregut
Mendimi alternative është se kursi I këmbimit, të paktën në një periudhë afatshkurtër (deri në 2 vjet), përcaktohet nga ndjesitë e pjesëmarrësve në treg. Sipas kësaj pikëpamjeje, nëse pjesëmarrësit në treg parashikojnë që kursi I këmbimit të jetë në një vlerë të caktuar, ata marrin veprime në bazë të parashikimit të tyre dhe si përfundim norma e këmbimit arrin vlerën e pritur prej tyre. 

Edhe pse normat e këmbimit përcaktohen nga ndjesitë e pjesëmarrësve në treg në afatshkurtër, variablat themelore janë të rëndësishme por jo në atë mënyrë që mendojmë ne. Ato janë të rëndësishme pasi ato konsiderohen seriozisht nga pjesëmarrësit e tregut në procesin e krijimit të pritshmërive. Kështu për të kuptuar nivelin e normës së këmbimit, ne duhet të dimë nivelet e variablave themelorë, dhe si interpretohen ato nga pjesëmarrësit në treg. Por, e thamë më lart se këto variabla nuk arrijnë të përcaktojnë vlerën e normës së këmbimit. Pra pjesëmarrësit në treg nuk përdorin ndonjë model për krijimin e pritshmërive për normën e këmbimit por thjesht strategjinë naïve. 

Deri tani, vetëm sa ka filluar puna për ndërtimin e modeleve bazuar në sentimentet e tregut. Por ajo që dihet deri tani është se në ndërtimin e teorive të tilla ka rëndësi studimi I psikologjive të tregjeve të këmbimit valuator. Për këtë ne duhet të studiojmë se çfarë mendon tregu. Duhet të dimë se cilat ngjarje vlerësohen sit ë rëndësishme për ecurinë e një monedhe. Këto ngjarje mund të jenë: njoftime mbi treguesit makroekonomikë, ngjarje politike etj.  Por shpesh, është e vështirë të përcaktohet se cilat dukuri janë të rëndësishme. Për shembull deficit I lartë buxhetor mund të jetë I rëndësishëm një vit por jo aq vitin tjetër. 

5.      Sulmet spekulative
Megjithëse vlera e saktë e normës së këmbimit është vështirë të parashikohet, mund të parashikohet drejtimi I lëvizjes së saj.  Le të marrim si shembull ecurinë e kursit të këmbimit mes koronës suideze dhe markës gjermane në fillim të viteve ’90. Suedia kërkoi të anëtarësohej në ERM në maj 1991 për të stabilizuar monedhën e saj. Për të mbajtur një kurs këmbimi fiks me markën, normat e interest në Suedi dhe Gjermani duhet të ishin të njëjta. Kështu që Suedia nuk mund të ndiqte një ekonomi monetare të pavarur, dhe kufizohej vetëm në politikën fiskale për stimulimin e rritjes së saj ekonomike. 

Por, qenia e ekonomisë suedeze në një pozitë të dobët, provokoi një sulm ndaj koronës nga ana e spekulatorëve në shtator 1992. Spekulatorët e dinin që qeveria suedeze ishte e tunduar për ta braktisur kursin fiks të këmbimit. Ekonomia ishte e dobët dhe qeveria kishte rritur taksat. Prandaj ata pritej të ulnin normën e interest. Kjo pritej ta zhvlerësonte koronën suedeze kundrejt markës. Duke e ditur këtë, spekulatorët vendosën ta shisnin menjëherë monedhën, duke e vënë bankën qendrore suedeze në një pozitë të vështirë. Për ta luftuar zhvlerësimin, banka qendrore ngriti përkohësisht normat e interest afatshkurtër- ekzaktësisht veprimi që ajo nuk donte ta ndërmerrte në periudhën e një rritjeje të ulët ekonomike. Në fakt, qeveria suedeze I çoi normat e interest afatshkurtër në nivelin e jashtëzakonshëm 500% dhe I mbajti në këtë vlerë për katër ditë. 

Spekulatorët u ndalën, por jo për shumë kohë sepse ata e dinin që banka qendrore nuk mund ta vazhdonte atë politikë për një periudhë të gjatë, duke pasur parasysh faktin se situate ekonomike u keqësua më tej. Kështu, në nëntor, ata e shitën koronën për monedha të tjera të ERM-së. Këtë rradhë banka qendrore nuk reagoi në të njëjtën mënyrë dhe korona u zhvlerësua.
Pra, duke ndjekur me vëmendje situatën Brenda një vendi, mund të parashikohet drejtimi I lëvizjes së normës së këmbimit. 

6.      Rregullat teknike
Shumë pjesëmarrës tregu nuk mbështeten në variablat themelore. Në vend të tyre ata përdorin rregulla teknike, të cilat janë procedura për të identifikuar rregullsi të caktuara në ecurinë e normave të këmbimit. Një rregull I tillë I thjeshtë është shikimi I normave të interest të dy vendeve. Supozoni që njëri nga vendet është ShBA dhe tjetri Kanadaja. Nëse norma njëmujore e interest në ShBA është më e lartë se norma njëmujore e interest në Kanada, dollari amerikan do të shkojë drejt vlerësimit ndaj dollarit kanadez. E kundërta do të ndodhë nëse norma njëmujore e interest në Kanada është më e lartë. 

Faktikisht, zakonisht mund të fitohen para duke përdorur këtë rregull. Problemi qëndron në faktin se implementimi I këtij rregulli përmban risk. Vazhdon debate për atë se sa I madh është ky risk dhe si lidhen përfitimet mesatare me këtë risk. Në fund të fundit, nuk do të qe e çuditshme nëse tregu do t’u paguante një prim atyre që do ta ndërmerrnin këtë risk. Për më tepër, përfitimet mund të kenë ndodhur vetëm rastësisht dhe s’mund të rriten. 

Nganjëherë, ekonomistët raportojnë rregulla të tjerë që duket se bëjnë para në tregun valuator. Gjithsesi, konsiderimet e bëra në rregullin e diferencës së normave të interest aplikohen në çdo rregull tjetër teknik. Edhe pse rregulli mund të ndihmojë në arritjen e përfitimeve zakonisht, përfitimet mund të shprehen nga niveli I riskut që merret përsipër në aplikimin e rregullit. Për më tepër, përfitimet mund të zhduken kur ne llogarisim problemet statistikore teknike. Duke qenë se ekonomistët janë të pasigurtë nëse këto rregulla teknike mund të shërbejnë për të bërë përfitime, duhet të jemi të kujdesshëm në vlerësimin e meritave të secilit prej tyre. 

7.      Parashikimi afatgjatë
Edhe pse modelet ekonomike ose variablat themelore nuk na ndihmojnë në vlerësimin e normës së këmbimit në periudhë afatshkurtër (përveçse deri aty ku ata influencojnë psikologjinë e tregut), ka prova se në periudhë afatgjatë modelet kanë më tepër sukses. Për shembull, ekonomistët Elchenbaum dhe Evans raportojnë që valutat reagojnë ashtu siç do të sugjeronte teoria për lëvizje të papritura në ofertën monetare, por vetëm në afatgjatë, pas një periudhe prej dy vitesh. Teoritë standard monetare do të përcaktonin se një ulje e papritur e ofertës monetare amerikane do të çonte në një vlerësim të dollarit ndaj monedhave të tjera. Elchenbaum dhe Evans zbuluan që dollari në fakt, vlerësohet në përgjigje të një kontraktimi të papritur monetar. Megjithatë, efektet e plota nuk regjistrohen deri mbas dy vitesh nga kontraktimi. Kjo na bën të mendojmë se modelet mund ta parashikojnë mirë normën e këmbimit në periudhë afatgjatë. 

8.      A ka ndonjë aspect të normës së këmbimit që mund të parashikohet në periudhë afatshkurtër?
Megjithëse niveli I nornës së këmbimit në periudhë afatshkurtër nuk është shumë I parashikueshëm, luhatjet dhe korrelacionet mes valutave janë shumë më të parashikueshme. Luhatja ditore e një valute mat nivelin në të cilin vlera e valutës në terma të një valute tjetër luhatet çdo ditë. Korrelacioni mat masën me të cilën dy monedha lëvizin bashkë. Në përgjithësi, luhatja dhe korrelacioni variojnë me kohën, duke u rritur ose duke rënë çdo ditë në një mënyre disi të parashikueshme.

9.      Realiteti shqiptar
Vika&Luçi (2011) kanë studiuar nëse ka lëvizje të konsiderueshme të kursit të këmbimit lek-euro nga ekuilibri afatmesëm. Ata gjetën se kursi real lek-euro është ndikuar mjaftueshëm nga diferenca e produktiviteteve dhe në një shkallë më të ulët nga mjetet e huaja neto. Sipas këtij studimi kursi real I këmbimit lek-euro nuk ka pësuar devijime të mëdha nga ekuilibri afatmesëm që diktohet nga modelet e perdorura.
Gjithashtu, autorët në fjalë kanë vënë re se kemi ndikim të normës reale të këmbimit lek-euro nga diferenca e normave të interest, që përfaqëson politikën monetare dhe shpenzimet boxhetore që përfaqësojnë politikat fiskale. Ndikim kanë dhe dërgesat e emigrantëve dhe përkeqësimi I kushteve të tregtisë.  Një relaksim I politikave fiskale dhe monetare mund të çojë në rritje të çmimeve, e për pasojë në zhvlerësim të lekut sin ë kursin real dhe nominal.

Megjithatë, këto përfundime nuk mund të themi se janë tërësisht të vërtetuara e të besueshme. Problem te ne përbën mungesa e të dhënave për horizonte më të gjata kohe si dhe besueshmëria e tyre. Kjo do të mund të ndihmonte në përcaktimin me siguri më të lartë të lidhjeve që ekzistojnë mes normës së këmbimit valuator dhe variablave që e përcaktojnë atë.






No comments:

Post a Comment